मूलभूत व्याकरण, शब्दसंग्रह, उतारा आकलन, समानार्थी-विरुद्धार्थी शब्द, वाक्य दुरुस्ती, शब्द व वाक्प्रचार आणि विस्कळीत परिच्छेद. नियम मराठीत समजावले आहेत; उदाहरणे इंग्रजीतच.
संपूर्ण विभाग, एका चित्रात
इंग्रजी शिकणं म्हणजे रस्त्याचे नियम शिकण्यासारखं आहे. व्याकरण म्हणजे वाहतुकीचे नियम, शब्दसंग्रह म्हणजे गावांची नावं ओळखणं, आणि आकलन म्हणजे गाडी वेगात चालवताना रस्त्यावरचे फलक वाचणं.
अधिकृत अभ्यासक्रम: मूलभूत इंग्रजी व्याकरण, शब्दसंग्रह, आकलन, समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द, वाक्य दुरुस्ती, शब्द व वाक्प्रचार, विस्कळीत परिच्छेद (jumbled paragraph).
तुम्ही पुण्यात हॉस्टेलवर आहात आणि गावाकडून आईचा फोन येतो. ती पाच मिनिटे बोलते: चुलत भावाचा निकाल, शेजाऱ्यांचा नवा ट्रॅक्टर, पाऊस. पण तिच्या फोनमागे नेहमी एक मुख्य कारण असते, आणि फोन संपेपर्यंत ते तुम्हाला कळलेले असते. काही गोष्टी ती न बोलताही सांगते: “बाबा दर तासाला आभाळाकडे बघतात, आणि सोयाबीनचे बियाणे अजून कोठीतच पडले आहे.” “पाऊस लांबला आहे आणि पेरणी रखडली आहे” असे ती कधीच म्हणाली नाही, तरी तुम्हाला ते कळते. आणि तिच्या आवाजावरून ती काळजीत आहे, अभिमानाने बोलते आहे की तुमची चेष्टा करते आहे, हेही तुम्ही ओळखता.
आकलनाचा उतारा (comprehension passage) म्हणजे अगदी हाच फोन. परीक्षक विचारतात: तिने फोन का केला (मुख्य कल्पना), तिने नेमके काय सांगितले (तपशील), न बोलता तिला काय म्हणायचे होते (अनुमान), आणि ती कशी बोलत होती (सूर). एक गोष्ट मात्र कधीच करायची नाही: मित्राने सांगितलेल्या गप्पांवरून उत्तर देणे. आईने जे सांगितले नाही किंवा स्पष्टपणे सूचित केले नाही, ते उताऱ्यात नाही.
रोजच्या जीवनात
परीक्षेच्या विषयात
आईने फोन करण्यामागचे एक कारण
मुख्य कल्पना (Main idea) / योग्य शीर्षक: संपूर्ण उताऱ्याला लागू पडते
तिने सांगितलेल्या ठरावीक बातम्या (गुण, ट्रॅक्टर, पाऊस)
तपशीलाचे प्रश्न (Detail questions): उताऱ्यातील ओळ शोधली की उत्तर मिळते
“बाबा आभाळाकडे बघतात; बियाणे अजून कोठीतच आहे”
अनुमान (Inference): शब्दांच्या पुढे टाकलेले एक छोटे, खात्रीचे पाऊल
तिचा आवाज: काळजीचा, अभिमानाचा, चेष्टेचा
लेखकाचा सूर / दृष्टिकोन (Tone / attitude)
मित्राकडून ऐकलेल्या गप्पा, तिच्याकडून नव्हे
उताऱ्याबाहेरचा पर्याय (Out-of-scope): खरा असू शकतो, पण उताऱ्यात त्याला आधार नाही
संकल्पना
CET मधील उतारे लहान असतात (एक ते तीन परिच्छेद) आणि प्रश्न पाच प्रकारचे येतात: मुख्य कल्पना / शीर्षक (main idea / title), थेट तपशील (direct detail), अनुमान (inference), सूर / दृष्टिकोन (tone / attitude) आणि संदर्भातील शब्दार्थ (word in context). उतारा हेच संपूर्ण जग आहे: जो पर्याय प्रत्यक्ष जीवनात खरा आहे पण उताऱ्यात त्याला आधार नाही, तो चुकीचा.
युक्ती: आधी प्रश्न वाचा (पर्याय नव्हे), मग उतारा लक्षपूर्वक वाचा. पहिले आणि शेवटचे वाक्य, विरोध दाखवणारे शब्द (however, but, yet, unfortunately) आणि लेखकाचे मत दाखवणारे शब्द यांच्याकडे लक्ष द्या. मुख्य कल्पनेच्या प्रश्नात योग्य पर्याय प्रत्येक परिच्छेदाला लागू पडतो; फार अरुंद (एकच तपशील) किंवा फार व्यापक (उताऱ्यापेक्षा जास्त विषय) पर्याय बाद करा.
अनुमान (inference) म्हणजे उताऱ्यात थेट लिहिलेले नाही, पण उतारा खरा असेल तर जे नक्कीच खरे असले पाहिजे असे विधान. ते एक छोटे पाऊल असते, लांब उडी नव्हे. टोकाचे शब्द (always, never, all, only, completely) असलेले पर्याय बहुधा चुकीचे असतात. सुरासाठी (tone) विशेषणे आणि त्यामागचा दृष्टिकोन गोळा करा: CET मध्ये नेहमी येणारे सूर म्हणजे critical (टीकात्मक), appreciative (कौतुकाचा), objective (तटस्थ), ironic/sarcastic (उपरोधिक), nostalgic (जुन्या आठवणींचा), optimistic (आशावादी), pessimistic (निराशावादी) आणि cautionary (सावध करणारा).
महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे
मुख्य कल्पना = संपूर्ण उताऱ्याला लागू पडणारे एकच विधान; फार अरुंद (एक उदाहरण) आणि फार व्यापक (उताऱ्याच्या पलीकडचे) पर्याय बाद करा.
तपशीलाचा प्रश्न: मुख्य शब्द (keyword) उताऱ्यात शोधा आणि त्याच्या आधीचे व नंतरचे वाक्य वाचा. योग्य पर्याय सहसा तोच अर्थ वेगळ्या शब्दांत (paraphrase) सांगतो; उताऱ्यातील शब्द जसेच्या तसे उचलणारा पर्याय अनेकदा सापळा असतो.
अनुमान = उताऱ्यावरून नक्कीच खरे ठरणारे, उताऱ्याच्या एक पाऊल पुढचे विधान. “खरे असू शकेल” एवढे पुरेसे नाही.
उताऱ्याबाहेरचे (out of scope): प्रत्यक्ष जगात खरे पण उताऱ्यात आधार नसलेले = चूक.
टोकाचे शब्द (always, never, only, all, completely) ही धोक्याची घंटा आहे; मवाळ शब्द (may, often, some, largely) अधिक सुरक्षित.
सूर: विशेषणे आणि विरोधदर्शक शब्दांवरून ठरवा. उपरोध (sarcasm) म्हणजे म्हणायचे असते त्याच्या उलट बोलणे, किंवा अतिशयोक्ती करून टिंगल करणे.
संदर्भातील शब्दार्थ: प्रत्येक पर्याय वाक्यात घालून पाहा. शब्दकोशातील नेहमीचा अर्थ इथे वापरलेला अर्थ नसतो, असे अनेकदा होते.
योग्य शीर्षक: लहान, संपूर्ण उताऱ्याला लागू पडणारे, आणि लेखकाचा भर व सूर यांच्याशी जुळणारे.
सोडवलेले उदाहरण
उतारा वाचा आणि मुख्य कल्पना सर्वांत चांगल्या प्रकारे मांडणारा पर्याय निवडा. Passage: “Many farmers in Marathwada once burned crop residue after harvest because it was the cheapest way to clear a field. Agricultural officers now show them that the same residue, mixed into the soil, holds moisture and feeds the next crop. Villages that tried it report lower fertiliser bills within two seasons. The change has been slow, but it is spreading by word of mouth rather than through subsidies.” Which option best states the main idea? (a) Burning crop residue is illegal. (b) Fertiliser prices in Marathwada are rising. (c) Farmers are slowly adopting residue mixing because it pays off in practice. (d) Subsidies are the best way to change farming habits.
उकल पाहा
प्रत्येक वाक्याचा सारांश काढा: जुनी सवय (burning) → दाखवलेली नवी पद्धत (mixing) → परिणाम (lower bills) → प्रसार कसा होतो (slowly, by word of mouth).
(b) या गावांची खताची बिले कमी झाली; किमती वाढत असल्याबद्दल काहीच सांगितलेले नाही: उताऱ्याबाहेरचा पर्याय.
(d) उतारा सांगतो की बदल अनुदानांशिवाय (without subsidies) पसरतो आहे: हा पर्याय उताऱ्याच्या विरुद्ध आहे.
(c) बदल, त्याचे कारण (प्रत्यक्षात फायदा होतो) आणि वेग (हळूहळू) हे तिन्ही यात येतात: संपूर्ण उतारा.
उत्तर: (c) Farmers are slowly adopting residue mixing because it pays off in practice.
परीक्षेसाठी झटपट युक्ती
उतारा वाचण्याआधी प्रश्न वाचा, म्हणजे तुम्ही उद्देश ठेवून वाचाल. मुख्य कल्पनेचे उत्तर बहुधा पहिल्या किंवा शेवटच्या वाक्याचा प्रतिध्वनी असते. मग टोकाचा शब्द असलेला किंवा उताऱ्यात उल्लेखच नसलेली कल्पना मांडणारा प्रत्येक पर्याय खोडा; अनेकदा एकच पर्याय उरतो.
नेहमीच्या चुका
पर्याय खरा आहे म्हणून किंवा तुम्हाला पटतो म्हणून तो निवडणे. फक्त उतारा महत्त्वाचा, तुमचे सामान्य ज्ञान नव्हे.
उताऱ्यातील शब्द जसेच्या तसे पुन्हा सांगणारा पर्याय निवडणे: परीक्षक अनेकदा उताऱ्यातीलच शब्द चुकीच्या अर्थाने वापरून चुकीचे पर्याय तयार करतात.
मराठी माध्यमातील विद्यार्थी अनेकदा प्रत्येक शब्दाचे मनात भाषांतर करतात, त्यात वेळ जातो. वाक्यांशांच्या छोट्या तुकड्यांत (phrase-sized chunks) वाचा, आणि ज्या एका वाक्यावर अडकलात तेवढ्याचेच भाषांतर करा.
सराव · प्रश्न परीक्षेप्रमाणे इंग्रजीत, खाली मराठी अर्थ · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा
Q1. Read the passage and answer. The Mumbai dabbawalas deliver around two lakh lunch boxes every working day, and their error rate is remarkably low. They use no computers and keep few written records. Instead, a simple system of colour codes painted on each box, combined with fixed hand-over points at railway stations, lets workers with little formal schooling pass boxes from one team to the next without confusion. Management schools now study the system as an example of how clear rules can do the work of expensive technology. The passage is mainly about:
उतारा वाचा आणि उत्तर द्या: हा उतारा मुख्यतः कशाबद्दल आहे?
उत्तर: C. प्रत्येक वाक्य एकाच कल्पनेला आधार देते: साधे नियम (रंगांचे कोड, ठरलेली हस्तांतराची ठिकाणे) यांमुळे चुका फार कमी होतात. (a) हा एकच तपशील आहे, (b) ची चर्चाच नाही, (d) उताऱ्याच्या खूप पलीकडे जातो.
Q2. Read the passage and answer. When the new library opened in our taluka town, the librarian expected students to come mainly for exam guides. Within a month, however, the most borrowed shelf was the one with Marathi novels, and the waiting list for a single copy of a popular translation ran to forty names. The librarian has since moved the fiction shelf to the front and ordered extra copies, while the exam guides remain near the back. Which of the following can be inferred from the passage?
उतारा वाचा आणि उत्तर द्या: उताऱ्यावरून कोणते अनुमान काढता येते?
उत्तर: A. ग्रंथपालाला परीक्षा-मार्गदर्शकांना मागणी असेल असे वाटले होते; पण कादंबऱ्या सर्वाधिक नेल्या गेल्या आणि त्याने कपाटांची रचना बदलली. म्हणजे वाचकांची प्रत्यक्ष मागणी त्याच्या अपेक्षेपेक्षा वेगळी निघाली. (b) आणि (d) टोकाचे आहेत, (c) हे उताऱ्यात कुठेही न दिलेले मत आहे.
Q3. Read the passage and answer. Every year the civic body announces that the city’s roads will be pothole-free before the monsoon. Every year the rains arrive on time, and so do the potholes. This year, at a well-attended press conference, officials have once again promised a “permanent solution”, a phrase residents have learned to hear the way they hear a forecast of a cloudless day in the middle of July. The tone of the author is best described as:
उतारा वाचा आणि उत्तर द्या: लेखकाचा सूर कोणता?
उत्तर: D. “The rains arrive on time, and so do the potholes” आणि जुलैच्या मध्यात निरभ्र आकाशाच्या अंदाजाशी केलेली तुलना यांतून वारंवार दिल्या जाणाऱ्या आश्वासनाची टिंगल केली आहे. हा उपरोध (irony) आहे; तटस्थ वार्तांकन किंवा कौतुक नव्हे.
Q4. Read the passage and answer. Drip irrigation was once seen as a luxury that only large sugarcane growers could afford. Falling pipe prices and government support have changed that picture. A small grower in Jalna who switched last year says his water use fell by nearly half, and the water he saved let him sustain a second crop of vegetables through the dry months. He admits the first weeks were hard: the pipes clogged often until he learned to flush them every week. As used in the passage, the word sustain most nearly means:
उतारा वाचा आणि उत्तर द्या: उताऱ्यात वापरलेल्या sustain या शब्दाचा सर्वांत जवळचा अर्थ कोणता?
उत्तर: B. वाचवलेल्या पाण्यामुळे कोरड्या महिन्यांत भाजीपाल्याचे दुसरे पीक टिकवून ठेवता आले, म्हणजे keep going. “Suffer” (sustain an injury) आणि “confirm” (an objection is sustained) हे शब्दकोशातील इतर अर्थ आहेत, जे या वाक्याला लागू पडत नाहीत.
इंग्रजी · समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द · विषय 2 / 10
समानार्थी आणि विरुद्धार्थी शब्द
Synonyms and Antonyms
असं समजा…
रंगाच्या दुकानातील शेड कार्ड
दिवाळीपूर्वी पुढची खोली रंगवायला तुमचे कुटुंब रंगाच्या दुकानात जाते. दुकानदार तुमच्या हातात शेड कार्ड देतो: प्रत्येक पट्टीवर एकाच रंगाचे कुटुंब असते, अगदी फिकट ते अगदी गडद. आईला “जुन्या भिंतीसारखाच हिरवा” हवा आहे. अनेक छटा जवळच्या वाटतात, पण सर्वांत जवळची एकच असते, आणि तीच तुम्ही निवडता. भावाला अगदी उलटा परिणाम हवा असेल, तर तो त्याच पट्टीच्या दुसऱ्या टोकाकडे बोट दाखवतो; दुसऱ्या कार्डवरचा कुठलातरी लाल रंग नव्हे.
शब्दही असेच काम करतात. Glad, happy, cheerful, elated एकाच पट्टीवर आहेत, सौम्य ते तीव्र. समानार्थी शब्दाचा प्रश्न सर्वांत जवळची छटा विचारतो; विरुद्धार्थी शब्दाचा प्रश्न त्याच पट्टीचे दुसरे टोक विचारतो (elated ↔ dejected). आणि मॅट रंग ग्लॉसची जागा घेऊ शकत नाही, तसेच उत्तरही त्याच शब्दजातीचे (part of speech) असले पाहिजे.
रोजच्या जीवनात
परीक्षेच्या विषयात
एकाच रंगाची पट्टी, फिकट ते गडद
संबंधित अर्थांचे शब्दकुटुंब, सौम्य ते तीव्र
जुन्या भिंतीच्या सर्वांत जवळची छटा
समानार्थी शब्द (Synonym): “most nearly the same” अर्थ
त्याच पट्टीचे दुसरे टोक
विरुद्धार्थी शब्द (Antonym): त्याच मापपट्टीवरचा उलटा अर्थ (frugal ↔ extravagant)
दुकानातील दिव्यांखाली सारखी दिसणारी, दुसऱ्या कार्डवरची छटा
दिसायला सारखा पण वेगळ्या अर्थाचा शब्द (eminent / imminent, ephemeral / ethereal)
मॅट रंग ग्लॉसची जागा घेऊ शकत नाही
उत्तर त्याच शब्दजातीचे (part of speech) असले पाहिजे
संकल्पना
समानार्थी शब्दाचा प्रश्न अर्थाने सर्वांत जवळचा शब्द विचारतो; विरुद्धार्थी शब्दाचा प्रश्न अर्थाने सर्वांत उलटा शब्द विचारतो. इंग्रजीत अगदी तंतोतंत जुळणारे शब्द क्वचितच असतात, त्यामुळे खरे कौशल्य म्हणजे जवळजवळ बरोबर असणाऱ्या अनेक शब्दांतून सर्वांत जवळची छटा निवडणे.
पद्धत: (1) शब्द कोणत्या शब्दजातीचा आहे ते सांगा; (2) तो तुम्हाला माहीत असलेल्या एखाद्या छोट्या वाक्यात वापरून पाहा; (3) त्याची छटा ठरवा, सकारात्मक की नकारात्मक (frugal ही स्तुती आहे, miserly नव्हे); (4) पर्याय वाचण्याआधी स्वतःच्या शब्दांत अर्थाचा अंदाज बांधा. शब्द नवा असेल तर मूळ धातू (roots) मदत करतात: bene = चांगले (benevolent), mal = वाईट (malevolent), loqu = बोलणे (loquacious), chron = वेळ (chronic), ami = मित्र (amicable).
परीक्षक तीन प्रकारचे सापळे लावतात: समानार्थी पर्यायांमध्ये ठेवलेला विरुद्धार्थी शब्द (आणि उलट), वेगळ्या अर्थाचा दिसायला सारखा शब्द, आणि त्याच विषयातला पण अर्थ वेगळा असलेला शब्द. शब्द माहीत असणे जितके उपयोगी, तितकेच चुकीचे पर्याय बाद करणेही.
महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे
समानार्थी शब्द = सर्वांत जवळचा अर्थ आणि तीच शब्दजात: abundant (adj) → plentiful (adj).
विरुद्धार्थी शब्द = त्याच मापपट्टीवरचा उलटा अर्थ: verbose ↔ concise (“silent” नव्हे).
आधी छटा (+/−) ठरवा: frugal (+, काटकसरी) विरुद्ध stingy (−, कंजूस). समानार्थी शब्दात योग्य उत्तराची छटा तीच राहते, विरुद्धार्थी शब्दात ती उलटते.
in-, im-, un-, dis- हे उपसर्ग (prefixes) अनेकदा विरुद्धार्थी शब्द बनवतात, पण नेहमी नाही: inflammable = सहज पेट घेणारा (flammable सारखाच अर्थ); invaluable = अनमोल.
VERBOSE या शब्दाचा अर्थाने सर्वांत विरुद्ध शब्द निवडा: (a) wordy (b) eloquent (c) concise (d) silent
उकल पाहा
अर्थ: verbose (विशेषण) = गरजेपेक्षा जास्त शब्द वापरणारा.
मापपट्टी आहे “एका कल्पनेसाठी किती शब्द”: खूप जास्त ↔ पुरेसे / कमी.
(a) wordy हा समानार्थी शब्द आहे: हाच मुद्दाम ठेवलेला सापळा. बाद करा.
(b) eloquent = ओघवते आणि प्रभावी बोलणारा: ही वेगळी मापपट्टी आहे (संख्या नव्हे, गुणवत्ता). बाद करा.
(d) silent म्हणजे एकही शब्द नाही: तो मापपट्टीच्या बाहेर आहे, तिचे दुसरे टोक नव्हे. (c) concise = थोड्या शब्दांत बरेच सांगणारा, म्हणजे त्याच पट्टीचे दुसरे टोक.
उत्तर: (c) concise
परीक्षेसाठी झटपट युक्ती
पर्याय पाहण्याआधी अंदाज बांधा: पर्याय झाकून ठेवा, सोपा अर्थ स्वतःच्या शब्दांत सांगा (मराठीत जलद जमत असेल तर मराठीत), मग सर्वांत जवळचा पर्याय शोधा. विरुद्धार्थी शब्दाच्या प्रश्नात आधी पर्यायांतील समानार्थी शब्द ओळखून खोडा; योग्य उत्तर बहुधा त्याचाच नेमका उलटा शब्द असतो.
नेहमीच्या चुका
प्रश्न “antonym” विचारत असताना “synonym” उत्तर देणे: प्रत्येक संचात दोन्ही प्रकारचा एकेक पर्याय असतो. सुरुवात करण्याआधी SAME किंवा OPPOSITE या शब्दाखाली रेघ ओढा.
दिसायला सारखा शब्द निवडणे: ephemeral साठी ethereal, adversity (संकट) साठी adversary (शत्रू, प्रतिस्पर्धी), किंवा candid साठी candy सारखा वाटणारा “sweet”.
Inflammable हा flammable चा विरुद्धार्थी शब्द नाही; दोघांचा अर्थ “सहज पेट घेणारा”. विरुद्धार्थी शब्द non-flammable आहे.
सराव · प्रश्न परीक्षेप्रमाणे इंग्रजीत, खाली मराठी अर्थ · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा
Q1. Choose the word most nearly the same in meaning as AMELIORATE.
दिलेल्या शब्दाचा समानार्थी शब्द निवडा.
उत्तर: B.Ameliorate = वाईट परिस्थिती सुधारणे. Aggravate (आणखी बिघडवणे) हा मुद्दाम ठेवलेला विरुद्धार्थी शब्द आहे.
Q2. Choose the word most nearly opposite in meaning to EPHEMERAL.
दिलेल्या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द निवडा.
उत्तर: D.Ephemeral = फार थोडा काळ टिकणारे. Transient आणि fleeting हे समानार्थी शब्द आहेत; ethereal हा दिसायला सारखा शब्द असून त्याचा अर्थ नाजूक किंवा स्वर्गीय असा आहे. विरुद्धार्थी शब्द permanent.
Q3. Choose the word most nearly the same in meaning as CANDID.
दिलेल्या शब्दाचा समानार्थी शब्द निवडा.
उत्तर: A.Candid = बोलण्यात मोकळा आणि प्रामाणिक, म्हणजे frank. “Sweet” हा आवाजावरून (candy) लावलेला सापळा आहे; “cautious” तर त्याच्या उलट अर्थाच्या जवळ आहे.
Q4. Choose the word most nearly opposite in meaning to ADVERSITY.
दिलेल्या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द निवडा.
उत्तर: C.Adversity = कठीण किंवा दुर्दैवी परिस्थिती. Misfortune आणि hardship हे समानार्थी शब्द आहेत; “opposition” हा दिसायला सारख्या adversary वरून लावलेला सापळा आहे. विरुद्धार्थी शब्द prosperity.
शब्दसंपत्ती: शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द आणि गोंधळात टाकणारे शब्द
Vocabulary: One-word Substitution and Confused Words
असं समजा…
पोस्टमन आणि पिन कोड
तुमच्या तालुक्यातील पोस्टमनला “हनुमान मंदिरानंतरचे तिसरे घर, डेअरीच्या मागे, जुन्या विहिरीजवळ, शिरूर” असे वाचण्याची गरज नसते. पिन कोडचे सहा अंक हा संपूर्ण पत्ता सांगतात, आणि ते अंक मनमानी नसतात: पहिला अंक विभाग सांगतो, पुढचे अंक क्षेत्र लहान करत जातात. कोड कसा बनतो ते शिकले की कधीही न पाहिलेला पिन कोडही तुम्ही ओळखू शकता.
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द हीच युक्ती आहे: “one who does not believe in God” हे सगळे atheist या एका शब्दात येते, आणि शब्दाचे भाग (a- = शिवाय, theos = देव) हेच उलगडता येणारे अंक आहेत. पोस्टमनची दुसरी डोकेदुखी म्हणजे एकाच गल्लीत Patil Niwas आणि Patel Niwas नावाची दोन घरे. त्याला नाव अक्षर न् अक्षर वाचावे लागते. नेहमी गोंधळात टाकणारे शब्द (principal / principle, affect / effect) म्हणजे ही दोन घरे: एक अक्षर चुकले की पत्र चुकीच्या दारात जाते.
रोजच्या जीवनात
परीक्षेच्या विषयात
संपूर्ण, लांब पत्ता
वर्णन करणारा शब्दसमूह: “one who cannot be corrected”
त्याऐवजी वापरला जाणारा सहा अंकी पिन कोड
एकच शब्द: incorrigible
आधी विभाग, मग जिल्हा सांगणारे अंक
उपसर्ग, मूळ धातू आणि प्रत्यय (prefix, root, suffix): in- (not) + corrig (correct) + -ible (able)
एकाच गल्लीतील Patil Niwas आणि Patel Niwas
दिसायला सारख्या जोड्या: principal / principle, stationary / stationery
फक्त नाव नव्हे, घर क्रमांकही तपासणे
शब्दजात तपासणे: affect (क्रियापद, Verb) विरुद्ध effect (नाम, Noun)
संकल्पना
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द (One-word substitution) म्हणजे संपूर्ण शब्दसमूहाऐवजी एक नेमका शब्द: “a person who hates mankind” = misanthrope. हे शब्द एका मूळ धातूवर आधारित कुटुंबांत येतात, म्हणून एकेकटे शब्द नव्हे तर कुटुंबे शिका: -cide (हत्या), -cracy (राज्य, सत्ता), omni- (सर्व), -phile (प्रेमी, आवडणारा), mis- (द्वेष), in-/il-/ir- + -ible/-able (… होऊ न शकणारा).
नेहमी गोंधळात टाकणारे शब्द (Commonly confused words) दिसायला किंवा ऐकायला सारखे असतात, पण त्यांचा अर्थ किंवा शब्दजात वेगळी असते. वाक्याला कोणती शब्दजात हवी आहे एवढे विचारले तरी CET चे अनेक प्रश्न सुटतात: advice हे नाम (Noun) आहे, advise हे क्रियापद (Verb); affect (सहसा) क्रियापद, effect (सहसा) नाम.
पद्धत: शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द शोधताना शब्दसमूहातील मुख्य कल्पनेखाली रेघ ओढा (कोण? काय करतो? कोणाला?), मग मूळ धातू जुळवा. गोंधळात टाकणाऱ्या जोडीसाठी आधी रिकाम्या जागेची शब्दजात ठरवा, मग अर्थ.
omni- (सर्व): omnipotent (सर्वशक्तिमान), omniscient (सर्वज्ञ), omnipresent (सर्वव्यापी), omnivorous (वनस्पती आणि प्राणी दोन्ही खाणारा, सर्वभक्षी).
व्यक्ती: atheist (देवावर विश्वास न ठेवणारा, नास्तिक), agnostic (देव आहे की नाही हे कळू शकत नाही असे मानणारा), philanthropist (दानधर्माने मानवजातीला मदत करणारा), misanthrope (मानवजातीचा द्वेष करणारा), misogynist (स्त्रियांचा द्वेष करणारा), polyglot (अनेक भाषा बोलणारा), teetotaller (कधीही मद्य न घेणारा), novice (नवशिका), connoisseur (कला, अन्न किंवा अभिरुचीचा जाणकार).
… होऊ न शकणारे: illegible (वाचता न येणारे), inaudible (ऐकू न येणारे), incorrigible (सुधारता न येणारा), infallible (कधीही चूक न होणारा), invincible (अजिंक्य), inevitable (टाळता न येणारे), irreparable (दुरुस्त न होणारे). तसेच: posthumous (मृत्यूनंतरचे), anonymous (नाव माहीत नसलेले, अनामिक), panacea (सर्व व्याधींवरचा उपाय, रामबाण).
गोंधळात टाकणाऱ्या जोड्या (1): affect (क्रियापद, प्रभाव पाडणे) / effect (नाम, परिणाम); principal (प्रमुख; मुख्य) / principle (तत्त्व, नियम); stationary (स्थिर) / stationery (पेन, कागद इ. लेखनसाहित्य); complement (पूर्णता आणणारी गोष्ट) / compliment (स्तुती).
गोंधळात टाकणाऱ्या जोड्या (2): advice (नाम) / advise (क्रियापद); ब्रिटिश स्पेलिंगमध्ये practice (नाम) / practise (क्रियापद); loose (सैल) / lose (हरवणे); elicit (बाहेर काढणे, मिळवणे) / illicit (बेकायदेशीर); council (मंडळ, परिषद) / counsel (सल्ला; वकील); emigrate (स्वतःचा देश सोडून जाणे) / immigrate (दुसऱ्या देशात येऊन राहणे); beside (शेजारी) / besides (शिवाय, त्याव्यतिरिक्त).
सोडवलेले उदाहरण
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द लिहा: “the killing of one’s own brother”.
उकल पाहा
मुख्य कल्पना: killing (हत्या) → शब्दाच्या शेवटी -cide येईल.
कोणाची? भावाची. भावासाठी लॅटिन मूळ शब्द frater; fraternity (बंधुभाव) मध्येही हेच मूळ आहे.
अनोळखी शब्दाचे उपसर्ग + मूळ धातू + प्रत्यय असे तुकडे करा: in-corrig-ible = not + correct + able = सुधारता न येणारा. गोंधळात टाकणाऱ्या जोड्यांसाठी फक्त एवढेच विचारा: “रिकाम्या जागेला कोणती शब्दजात हवी?” एवढ्यानेच affect/effect, advice/advise आणि practice/practise सुटतात.
नेहमीच्या चुका
anthrop (मानवजात) आणि gyn (स्त्री) यांत गल्लत करणे: misanthrope ला सर्वसाधारणपणे माणसेच आवडत नाहीत; misogynist ला स्त्रिया आवडत नाहीत.
मराठी माध्यमातील विद्यार्थी अनेकदा “an advice” किंवा “advices” लिहितात, कारण मराठीत “एक सल्ला, अनेक सल्ले” असे मोजता येते. इंग्रजीत advice हे अगणनीय (uncountable) नाम आहे: “a piece of advice”, “some advice”. क्रियापद advise आहे.
Agnostic म्हणजे atheist नव्हे: atheist म्हणतो देव नाही; agnostic म्हणतो ते कळू शकत नाही.
सराव · प्रश्न परीक्षेप्रमाणे इंग्रजीत, खाली मराठी अर्थ · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा
Q1. Choose the one word for: “one who is present everywhere”.
दिलेल्या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द निवडा.
उत्तर: D.Omni = सर्व, present = उपस्थित: omnipresent. Omnipotent = सर्वशक्तिमान, omniscient = सर्वज्ञ, omnivorous = सर्व प्रकारचे अन्न खाणारा.
Q2. In which sentence is the word in bold used correctly?
ठळक शब्द योग्य प्रकारे वापरलेले वाक्य निवडा.
उत्तर: C. “will not” नंतर “प्रभाव पाडणे” या अर्थाचे क्रियापद हवे: affect. इतर वाक्यांत stationary (स्थिर), advice (नाम) आणि lose (हरवणे) हवे होते.
Q3. Choose the one word for: “one who cannot be corrected or reformed”.
दिलेल्या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द निवडा.
उत्तर: B. in (not) + corrig (correct) + ible (able) = incorrigible. Infallible = कधीही चूक न होणारा, invincible = अजिंक्य, illegible = वाचता न येणारे.
Q4. Choose the one word for: “a person who hates mankind”.
दिलेल्या शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द निवडा.
उत्तर: A. mis (द्वेष) + anthrop (मानवजात) = misanthrope. Philanthropist मानवजातीवर प्रेम करतो, misogynist स्त्रियांचा द्वेष करतो, misogamist विवाहाचा द्वेष करतो.
मुंबईच्या डबेवाल्याच्या डब्याचे झाकण पाहा: काही अक्षरे, आकडे आणि एक रंगीत खूण. बाहेरच्या माणसाला त्याचा काहीच अर्थ लागत नाही. डबेवाल्यासाठी मात्र त्याचा अर्थ असतो: एका स्टेशनजवळच्या एका इमारतीच्या एका मजल्यावरचे एक ठरावीक टेबल. अक्षरांवरून तुम्ही ते शोधून काढू शकत नाही; कोड पूर्णपणे शिकावा लागतो. एक अक्षर बदलले की डबा दुसऱ्याच ऑफिसात जातो. आणि सुरुवातीचा कोड तोच ठेवून शेवटची खूण बदलली, तर डबा त्याच इमारतीच्या दुसऱ्या मजल्यावर जातो.
इंग्रजी वाक्प्रचार (idiom) म्हणजे हाच कोड. A white elephant चा प्रत्यक्ष हत्तींशी काहीही संबंध नाही; त्याचा अर्थ आहे महागडी पण निरुपयोगी वस्तू (मराठीतील “पांढरा हत्ती” हाच अर्थ देतो, पण असे साम्य क्वचितच असते). शब्द बदलता येत नाही (kick the bucket हा वाक्प्रचार आहे, kick the pail निरर्थक). Phrasal verbs म्हणजे ती “वेगळी शेवटची खूण”: look after, look into आणि look up to एकाच क्रियापदाने सुरू होतात, पण त्यांचे अर्थ पूर्णपणे वेगळे आहेत.
रोजच्या जीवनात
परीक्षेच्या विषयात
झाकणावर रंगवलेला कोड
वाक्प्रचार (Idiom): शब्दांचा ठरलेला समूह
तो कोड ज्या टेबलसाठी आहे, जे फक्त शिकलेल्यांनाच माहीत
लाक्षणिक अर्थ (figurative meaning), शब्दांच्या अर्थांची बेरीज नव्हे
एक अक्षर बदलले → चुकीचे ऑफिस
ठरलेले शब्द: “kick the bucket”, कधीही “kick the pail” नाही
सुरुवातीचा कोड तोच, शेवटची खूण वेगळी → वेगळा मजला
Phrasal verbs: look after / look into / look up to
मार्गाच्या भागावरून अंदाज बांधणारा नवा कामगार
वाक्याचा संदर्भ आणि सूर वापरून पर्याय बाद करणे
संकल्पना
वाक्प्रचार (Idiom) म्हणजे असा ठरलेला शब्दसमूह ज्याचा अर्थ त्यातील शब्दांवरून काढता येत नाही: to bury the hatchet = वैर संपवून समेट करणे. Phrasal verb म्हणजे क्रियापद आणि एखादा छोटा शब्द (up, off, in, with…) मिळून तयार होणारा नवा अर्थ: put up with = सहन करणे. CET मध्ये एकतर वाक्यात ठळक छापलेल्या वाक्प्रचाराचा अर्थ विचारतात, किंवा गाळलेला छोटा शब्द (particle) भरायला सांगतात.
वाक्प्रचार गोठलेले असतात: त्यांतील शब्द, उपपद (article) किंवा वचन बदलता येत नाही. “a piece of cake” असेच, “a cake piece” नाही; “at the eleventh hour” असेच, “at the twelfth hour” नाही. विषयानुसार गट करून शिका (गुपित, मेहनत, संकट, आश्चर्य, भांडण), म्हणजे अर्थ एकमेकांना आधार देतात.
वाक्प्रचार माहीत नसेल तर वाक्याचा वापर करा. संदर्भ सकारात्मक आहे की नकारात्मक ते ठरवा आणि शब्दशः (literal) अर्थाचा पर्याय बाद करा: पर्यायांत खऱ्या हत्तींबद्दल, बर्फाबद्दल किंवा घेवड्याच्या बियांबद्दल (beans) अर्थ असेल, तर तो जवळजवळ नेहमीच सापळा असतो.
महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे
गुपित: spill the beans / let the cat out of the bag = गुपित फोडणे; smell a rat = काहीतरी गडबड असल्याचा संशय येणे.
मेहनत आणि वेळ: burn the midnight oil = रात्री उशिरापर्यंत अभ्यास/काम करणे; at the eleventh hour = अगदी शेवटच्या क्षणी; call it a day = (दिवसभराचे) काम थांबवणे; once in a blue moon = क्वचितच.
संकट आणि आश्चर्य: in hot water = अडचणीत; a bolt from the blue = पूर्णपणे अनपेक्षित, अचानक बसलेला धक्का; in the same boat = एकाच अडचणीच्या परिस्थितीत.
माणसे आणि बोलणे: beat about the bush = मुख्य मुद्दा टाळून आडवळणाने बोलणे; hit the nail on the head = नेमके योग्य बोलणे; pull someone’s leg = चेष्टा करणे; a wet blanket = इतरांच्या आनंदावर विरजण घालणारा; turn a deaf ear = मुद्दाम दुर्लक्ष करणे.
वस्तू आणि प्रसंग: a white elephant = महागडी पण निरुपयोगी वस्तू; Achilles’ heel = कमकुवत बाजू; a red-letter day = अविस्मरणीय, आनंदाचा दिवस; break the ice = अवघडलेल्या वातावरणात संभाषणाला सुरुवात करणे; cry over spilt milk = जे बदलता येत नाही त्याबद्दल पश्चात्ताप करत बसणे.
Phrasal verbs (look): look after = काळजी घेणे; look into = चौकशी करणे; look up to = आदर करणे; look down on = तुच्छ लेखणे; look forward to = आतुरतेने वाट पाहणे.
Phrasal verbs (इतर): call off = रद्द करणे; put off = पुढे ढकलणे; put up with = सहन करणे; give in = शरण जाणे; give up = सोडून देणे / थांबवणे; turn down = नाकारणे; carry out = पार पाडणे; run out of = पूर्णपणे संपणे; make up for = भरपाई करणे; bring up = मुलांचे संगोपन करणे / विषय काढणे.
सोडवलेले उदाहरण
ठळक वाक्प्रचाराचा अर्थ निवडा: “The huge stadium built in the small town has turned out to be a white elephant.”
उकल पाहा
शब्दशः अर्थ नाकारा: स्टेडियमच्या बाबतीत कोणताही प्राणी नाही.
संदर्भातील सूचक शब्द: “huge”, “built” (म्हणजे पैसा खर्च झाला), “small town” (म्हणजे फारसा वापर होत नाही), “turned out to be” (निराशाजनक परिणाम).
वाक्याची छटा: नकारात्मक.
बसणारा अर्थ: जी वस्तू बाळगायला आणि सांभाळायला खूप खर्च येतो, पण उपयोग फारसा नाही.
उत्तर: A costly possession that is of little use (महागडी पण फारशी उपयोगी नसलेली वस्तू)
परीक्षेसाठी झटपट युक्ती
दोन फेऱ्यांत पर्याय बाद करा: आधी शब्दशः अर्थाचा पर्याय खोडा, मग वाक्याच्या छटेशी (सकारात्मक की नकारात्मक) न जुळणारे पर्याय खोडा. बहुतेक वाक्प्रचारांत एकच पर्याय उरतो.
नेहमीच्या चुका
शब्दशः अर्थ निवडणे: to break the ice चा बर्फाशी काहीही संबंध नाही; अवघडलेल्या किंवा औपचारिक वातावरणात बोलायला सुरुवात करणे, असा त्याचा अर्थ आहे.
जुळे phrasal verbs: call off = रद्द करणे, पण put off = पुढे ढकलणे; give in = शरण जाणे, पण give up = सोडून देणे.
मराठी माध्यमातील विद्यार्थी कधी कधी मराठी वाक्प्रचारांचे शब्दशः भाषांतर करतात, उदा. “Don’t eat my head” (“डोकं खाऊ नकोस” वरून). इंग्रजीत “Stop pestering me” म्हणा. भाषांतर करून इंग्रजी वाक्प्रचार कधीही स्वतः तयार करू नका.
सराव · प्रश्न परीक्षेप्रमाणे इंग्रजीत, खाली मराठी अर्थ · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा
Q1. Choose the meaning of the phrase in bold: “The inter-college match was called off because of heavy rain.”
ठळक शब्दसमूहाचा अर्थ निवडा.
उत्तर: A.Call off = रद्द करणे. “Postponed” हा put off चा अर्थ आहे; हाच नेहमीचा जुळ्यांचा सापळा.
Q2. Choose the meaning of the idiom in bold: “The news that the factory would close came as a bolt from the blue to the workers.”
ठळक वाक्प्रचाराचा अर्थ निवडा.
उत्तर: B. A bolt from the blue = अचानक आणि पूर्णपणे अनपेक्षितपणे घडलेली गोष्ट. “Lightning strike” हा शब्दशः अर्थाचा सापळा आहे; “expected event” हा उलट अर्थ आहे.
Q3. Choose the meaning of the idiom in bold: “Stop beating about the bush and tell me what the doctor said.”
ठळक वाक्प्रचाराचा अर्थ निवडा.
उत्तर: C. To beat about the bush = मुद्द्यावर न येता त्याच्या भोवतीच बोलत राहणे. बोलणाऱ्याला डॉक्टर काय म्हणाले ते थेट ऐकायचे आहे.
Q4. Fill in the blank: “I cannot put ______ his rude behaviour any longer.”
रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरा.
उत्तर: D.Put up with = सहन करणे. नुसते “put up” म्हणजे वर करणे किंवा एखाद्याची राहण्याची सोय करणे; “put off” = पुढे ढकलणे.
भारताचा सामना बघा. जडेजा एक षटक टाकतो आणि नंतर फलंदाजीला उतरतो. तो फलंदाजी करत असताना कोणी त्याला “गोलंदाज” म्हणत नाही: त्याची भूमिका तो आत्ता काय करतो आहे यावरून ठरते. शब्दांचेही तसेच आहे. “They run every morning” मध्ये run हे क्रियापद (Verb) आहे; “a morning run” मध्ये ते नाम (Noun) आहे. “a fast bowler” मध्ये fast विशेषण (Adjective) आहे; “he bowls fast” मध्ये ते क्रियाविशेषण (Adverb) आहे.
आता समालोचक ऐका, कारण तो विचार न करता प्रत्येक काळ (Tense) अचूक वापरतो. “Kohli is batting beautifully” (आत्ता घडत आहे). “He has scored 80” (डाव अजून चालू आहे, म्हणून आधीच्या धावा वर्तमानाशी जोडलेल्या आहेत). “India won yesterday’s match by five wickets” (संपलेली क्रिया, भूतकाळातील ठरलेली वेळ). “He had reached his fifty before the rain came” (भूतकाळातील दोन घटनांपैकी आधीची). तुम्हीही त्याच्यासारखाच काळ निवडा: क्रिया कालरेषेवर कुठे आहे हे विचारून.
रोजच्या जीवनात
परीक्षेच्या विषयात
या षटकात जडेजा काय करतो यावरून ठरणारी भूमिका
वाक्यातील कामावरून ठरणारी शब्दाची जात (part of speech)
“Kohli is batting beautifully”
चालू वर्तमानकाळ (Present continuous): आत्ता चालू असलेली क्रिया
“He has scored 80” (डाव अजून चालू)
पूर्ण वर्तमानकाळ (Present perfect): वर्तमानाशी जोडलेली भूतकाळातील क्रिया, भूतकाळातील ठरलेली वेळ नाही
“India won yesterday’s match”
साधा भूतकाळ (Simple past): सांगितलेल्या भूतकाळातील वेळी संपलेली क्रिया
“He had reached fifty before the rain came”
पूर्ण भूतकाळ (Past perfect): भूतकाळातील दोन क्रियांपैकी आधीची
संकल्पना
इंग्रजीत शब्दांच्या आठ जाती आहेत: नाम (Noun), सर्वनाम (Pronoun), क्रियापद (Verb), विशेषण (Adjective), क्रियाविशेषण (Adverb), शब्दयोगी अव्यय (Preposition), उभयान्वयी अव्यय (Conjunction), केवलप्रयोगी अव्यय (Interjection). शब्दाची जात कायमची ठरलेली नसते; वाक्यातील कामावरून ती ठरते. परीक्षेत सर्वाधिक विचारले जाते ते विशेषण विरुद्ध क्रियाविशेषण: विशेषण नामाचे वर्णन करते (a careful driver), क्रियाविशेषण क्रियापद, विशेषण किंवा दुसऱ्या क्रियाविशेषणाचे वर्णन करते (he drives carefully). be, seem, look, feel, taste, smell, sound, become यांसारख्या जोडणाऱ्या क्रियापदांनंतर (linking verbs) विशेषण वापरा: “The halwa tastes sweet.”
तीन काळ (भूत, वर्तमान, भविष्य) आणि चार रूपे (साधा, चालू, पूर्ण, पूर्ण-चालू: simple, continuous, perfect, perfect continuous) मिळून बारा काळ होतात. CET मध्ये मुख्यतः त्यांच्या सीमारेषा तपासल्या जातात: पूर्ण वर्तमानकाळ विरुद्ध साधा भूतकाळ, since/for सोबत पूर्ण काळ, भूतकाळातील दोन क्रियांपैकी आधीच्या क्रियेसाठी पूर्ण भूतकाळ, आणि वेळ व अट दाखवणाऱ्या उपवाक्यांत (time and condition clauses) साधा वर्तमानकाळ.
स्थितिदर्शक क्रियापदे (Stative verbs) क्रिया नव्हे तर स्थिती दाखवतात (know, believe, understand, own, “मालकीचे असणे” या अर्थी have, belong, contain, consist, prefer, see, hear) आणि सहसा चालू काळात वापरली जात नाहीत: “I know him”, “I am knowing him” नाही.
महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे
विशेषण नामाचे वर्णन करते; क्रियाविशेषण क्रियापद/विशेषण/क्रियाविशेषणाचे. जोडणारी क्रियापदे (be, seem, look, feel, taste, smell, sound, become) विशेषण घेतात.
साधा वर्तमानकाळ: सवयी, त्रिकालाबाधित सत्ये, ठरलेली वेळापत्रके. “The sun rises in the east.” “The train leaves at 7:15.”
पूर्ण वर्तमानकाळ (has/have + V3): भूतकाळातील अशी क्रिया जिचा परिणाम आत्ता महत्त्वाचा आहे, भूतकाळातील ठरलेली वेळ न सांगता. तो yesterday, ago, last year, in 2019 यांच्यासोबत कधीच येत नाही.
Since + कालबिंदू (since 2019, since Monday); for + कालावधी (for three years). यांच्यासोबत पूर्ण किंवा पूर्ण-चालू काळ वापरा: “I have been living here since 2019.”
पूर्ण भूतकाळ (had + V3) भूतकाळातील दोन क्रियांपैकी आधीची क्रिया दाखवतो: “The train had left before we reached the station.”
भविष्याबद्दलच्या वेळ व अट दाखवणाऱ्या उपवाक्यांत (when, as soon as, before, after, until, if, unless) will नव्हे तर साधा वर्तमानकाळ वापरा: “I will call you when he comes.”
संकेतार्थी वाक्ये (Conditionals): If + present, will + V1; If + past (were), would + V1; If + had + V3, would have + V3. “If I had known, I would have come.”
स्थितिदर्शक क्रियापदे (know, believe, own, “मालकीचे असणे” या अर्थी have, belong, consist, prefer) चालू काळाच्या रूपात वापरत नाहीत.
सोडवलेले उदाहरण
वाक्य दुरुस्त करा: “I am living in Nashik since 2019.”
उकल पाहा
कालदर्शक शब्द शोधा: since 2019, भूतकाळातील एक बिंदू.
क्रिया 2019 मध्ये सुरू झाली आणि अजून चालू आहे, म्हणजे ती भूतकाळाला वर्तमानाशी जोडते: चालू वर्तमानकाळ नव्हे, पूर्ण काळ हवा.
क्रिया अजून चालू आहे (living), म्हणून पूर्ण-चालू वर्तमानकाळ (present perfect continuous) वापरा: have been + V-ing.
ही चूक मराठीतून येते: “मी २०१९ पासून नाशिकमध्ये राहत आहे” याचे शब्दशः भाषांतर “I am living… since” असे होते. मराठीत “राहत आहे” चालते, पण इंग्रजीत since सोबत ते चालत नाही.
उत्तर: I have been living in Nashik since 2019.
परीक्षेसाठी झटपट युक्ती
पर्याय वाचण्याआधी कालदर्शक शब्द शोधा. Yesterday / ago / last / in 2019 → साधा भूतकाळ. Since / for / already / yet / just → पूर्ण काळ. By the time + भूतकाळ → पूर्ण भूतकाळ. When / if / as soon as + भविष्याची कल्पना → त्या उपवाक्यात साधा वर्तमानकाळ.
नेहमीच्या चुका
मराठी माध्यमातील विद्यार्थी अनेकदा “I am having two brothers” किंवा “I am knowing the answer” म्हणतात. Have (मालकीचे असणे) आणि know ही स्थितिदर्शक क्रियापदे आहेत: “I have two brothers”, “I know the answer”.
भूतकाळातील ठरलेल्या वेळेसोबत पूर्ण वर्तमानकाळ नेहमीच चुकीचा: “I have met him yesterday” → “I met him yesterday”.
“Since three years” चुकीचे आहे: since सोबत सुरुवातीचा बिंदू येतो; कालावधीसाठी for वापरतात: “for three years”. मराठीत दोन्हीसाठी “पासून” वापरतो (२०१९ पासून, तीन वर्षांपासून), म्हणूनच ही गल्लत होते.
सराव · प्रश्न परीक्षेप्रमाणे इंग्रजीत, खाली मराठी अर्थ · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा
Q1. Choose the correct option: “When I reached the station, the train ______.”
योग्य पर्याय निवडून रिकामी जागा भरा.
उत्तर: C. भूतकाळातील दोन क्रिया: गाडी आधी सुटली, म्हणून तिला पूर्ण भूतकाळ (had + V3). भूतकाळातील कथनात पूर्ण वर्तमानकाळ बसत नाही.
Q2. Identify the part of speech of the word in bold: “She worked hard to clear the entrance exam.”
ठळक शब्दाची जात ओळखा.
उत्तर: D.Hard तिने कसे काम केले ते सांगतो, म्हणजे तो क्रियापदाचे वर्णन करतो: क्रियाविशेषण. (“a hard question” मध्ये तो विशेषण झाला असता.)
Q3. Choose the grammatically correct sentence.
व्याकरणदृष्ट्या योग्य वाक्य निवडा.
उत्तर: A. भविष्याबद्दलच्या वेळदर्शक उपवाक्यात (as soon as…) साधा वर्तमानकाळ (reach) वापरा; will फक्त मुख्य वाक्यात (main clause) येतो.
Q4. Spot the part with the error: “My cousin (a) / has completed his diploma (b) / last year in Pune. (c) / No error (d)”
वाक्याचा चूक असलेला भाग ओळखा.
उत्तर: B. “Last year” ही भूतकाळातील ठरलेली वेळ आहे, म्हणून पूर्ण वर्तमानकाळ चुकीचा. भाग (b) असा हवा: “completed his diploma”.
आजीच्या गोदरेज कपाटाला एकच कुलूप आहे, आणि ते फक्त त्याच्याच किल्लीने उघडते. त्याच जुडग्यात स्वयंपाकघरातील कपाटाची, स्कूटरची आणि पोस्ट-बॉक्सची किल्लीही आहे. घाईत असताना तुम्ही बोटांजवळची किल्ली उचलता, आणि ती फिरत नाही. या कुलपाला बसणारी किल्लीच शोधावी लागते.
कर्ता (Subject) म्हणजे कुलूप आणि क्रियापद (Verb) म्हणजे किल्ली. एकवचनी कर्त्याला एकवचनी क्रियापद (The box is), अनेकवचनी कर्त्याला अनेकवचनी (The boxes are). अडचण येते ती जवळ लटकणाऱ्या जास्तीच्या किल्ल्यांमुळे: “The box of chocolates is on the table” मध्ये chocolates ही योगायोगाने सर्वांत जवळ असलेली किल्ली आहे, पण कुलूप box आहे. along with, as well as, together with यांसारखे शब्दसमूह म्हणजे जुडग्यातील आणखी किल्ल्या; त्यांनी कुलूप कधीच बदलत नाही.
रोजच्या जीवनात
परीक्षेच्या विषयात
कपाटाचे कुलूप
वाक्याचा खरा कर्ता (Subject)
त्यात फिरणारी एकमेव किल्ली
कर्त्याशी जुळणारे क्रियापदाचे रूप (is/are, has/have, goes/go)
जुडग्यातील सर्वांत जवळची, पण न बसणारी किल्ली
“of…” शब्दसमूहातील नाम: “The quality of the mangoes is…”
जुडग्यात जोडलेल्या जास्तीच्या किल्ल्या
“along with / as well as / together with” कर्ता बदलत नाहीत
क्रियापद कर्त्याशी वचन (number) आणि पुरुष (person) यांत जुळले पाहिजे. मराठीत क्रियापद कर्त्याच्या लिंगानुसारही बदलते (तो जातो / ती जाते), पण इंग्रजीत लिंगाचा काहीच परिणाम होत नाही: He goes, She goes. वर्तमानकाळात -s हे नामांच्या उलट काम करते: एकवचनी तृतीय पुरुषी कर्त्याच्या क्रियापदाला -s लागतो (She goes, The train leaves); अनेकवचनी कर्त्याच्या क्रियापदाला तो लागत नाही (They go).
बहुतेक चुका खरा कर्ता न सापडल्यामुळे होतात. कर्ता आणि क्रियापद यांच्या मधले शब्द खोडून टाका: शब्दयोगी अव्ययांचे शब्दसमूह (prepositional phrases, उदा. of the students) आणि जोडलेले शब्दसमूह (along with, as well as, together with, in addition to, accompanied by, besides). There is / There are वाक्यांत कर्ता क्रियापदानंतर येतो.
काही कर्त्यांचे नियम ठरलेले आहेत: each, every, either, neither, everyone, nobody एकवचनी; either…or / neither…nor / not only…but also मध्ये क्रियापद जवळच्या कर्त्यानुसार; the number of एकवचनी पण a number of अनेकवचनी; समूहवाचक नामे (collective nouns) समूह एक घटक म्हणून कृती करतो तेव्हा एकवचनी, आणि सदस्य स्वतंत्रपणे कृती करतात तेव्हा अनेकवचनी.
महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे
आधी खरा कर्ता शोधा; “of…” शब्दसमूहाकडे दुर्लक्ष करा: “The quality of the mangoes is good.”
“As well as, along with, together with, with, in addition to, accompanied by, besides” कर्त्याला अनेकवचनी बनवत नाहीत: “The teacher, along with her students, was present.”
Each, every, either, neither, everyone, someone, nobody, each of + अनेकवचनी नाम → एकवचनी क्रियापद: “Each of the boys has a bicycle.”
Either…or, neither…nor, not only…but also, or, nor → क्रियापद जवळच्या कर्त्याशी जुळते: “Neither the coach nor the players were happy.”
and ने जोडलेले दोन कर्ते → अनेकवचनी; पण ते एकाच व्यक्तीचे किंवा एकाच कल्पनेचे नाव असतील तर एकवचनी: “The secretary and treasurer is here” (एकच व्यक्ती); “Bread and butter is my breakfast.”
“The number of” → एकवचनी; “A number of” → अनेकवचनी. “Many a” + एकवचनी नाम → एकवचनी क्रियापद: “Many a student has tried.”
समूहवाचक नामे: एक घटक म्हणून → एकवचनी (“The jury has given its verdict”); सदस्य स्वतंत्रपणे → अनेकवचनी (“The jury were divided in their opinions”).
दिसायला अनेकवचनी पण प्रत्यक्षात एकवचनी: news, mathematics, physics, economics, measles; एक रक्कम किंवा अंतर म्हणून सांगितलेली बेरीज (“Ten thousand rupees is a large sum”). नेहमी अनेकवचनी: police, cattle, people, scissors, trousers (पण “a pair of scissors is”).
सोडवलेले उदाहरण
योग्य क्रियापद निवडा: “Neither the principal nor the teachers (was / were) aware of the change.”
उकल पाहा
कर्त्याचे दोन भाग neither…nor ने जोडले आहेत.
नियम: neither…nor असताना क्रियापद त्याच्या जवळच्या कर्त्याशी जुळते.
जवळचा कर्ता the teachers आहे, जो अनेकवचनी आहे.
अनेकवचनी कर्ता → अनेकवचनी क्रियापद.
उत्तर: were
परीक्षेसाठी झटपट युक्ती
मधला भाग झाका: कर्ता आणि क्रियापद यांच्यामधल्या सगळ्या शब्दांवर बोट ठेवा (of-शब्दसमूह, along with-शब्दसमूह, स्वल्पविरामांमधले काहीही). मग फक्त कर्ता आणि क्रियापद एकत्र वाचा; योग्य रूप सहसा लगेच लक्षात येते.
नेहमीच्या चुका
सर्वांत जवळच्या नामाशी क्रियापद जुळवणे: “The bundle of newspapers were…” चूक आहे; कर्ता bundle आहे.
मराठीत क्रियापद लिंगानुसार बदलते (तो जातो / ती जाते), पण इंग्रजी क्रियापद एकवचनी तृतीय पुरुषासाठी बदलते. -s गाळणे (“He go to college daily”) ही सर्वांत सामान्य चूक आहे; “He goes” असे लिहा.
“The number of applicants has risen” (एकवचनी) आणि “A number of applicants have complained” (अनेकवचनी) यांत गल्लत करणे.
सराव · प्रश्न परीक्षेप्रमाणे इंग्रजीत, खाली मराठी अर्थ · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा
Q1. Choose the correct option: “The bundle of old newspapers ______ kept near the door.”
योग्य पर्याय निवडून रिकामी जागा भरा.
उत्तर: B. कर्ता bundle (एकवचनी) आहे; “of old newspapers” हा फक्त वर्णन करणारा शब्दसमूह आहे. एकवचनी कर्ता → was.
Q2. Choose the grammatically correct sentence.
व्याकरणदृष्ट्या योग्य वाक्य निवडा.
उत्तर: A.Each एकवचनी आहे, म्हणून त्याला has आणि एकवचनी सर्वनाम (Pronoun) his लागते. बाकीच्या प्रत्येक पर्यायात अनेकवचनी क्रियापद आहे.
Q3. Spot the part with the error: “A number of farmers (a) / have joined (b) / the new cooperative society. (c) / No error (d)”
वाक्याचा चूक असलेला भाग ओळखा.
उत्तर: D. “A number of” म्हणजे “अनेक”, आणि त्याला अनेकवचनी क्रियापद लागते, म्हणून “have joined” बरोबर आहे. वाक्यात चूक नाही.
Q4. Choose the correct option: “Neither my parents nor my sister ______ coming to the function.”
योग्य पर्याय निवडून रिकामी जागा भरा.
उत्तर: C. neither…nor असताना क्रियापद जवळच्या कर्त्याशी जुळते; तो my sister (एकवचनी) आहे, म्हणून is.
पुणे स्टेशनवर उभे राहून ऐका. आधी: “A train is arriving on platform 3; passengers are requested not to cross the tracks.” कोणतीही गाडी, अजून ओळख न पटलेली. मग: “The 07:15 Deccan Queen to Mumbai will leave from platform 1.” आता ही सर्वांना माहीत असलेली एक ठरावीक गाडी आहे. उद्घोषक या दोघांत कधीच गल्लत करत नाही.
मराठीत उपपदे (Articles) नसतात: आपण फक्त “गाडी येत आहे” म्हणतो, “एक” किंवा “ती” लावायची गरज नसते. म्हणूनच इंग्रजीत a/an/the कुठे लावायचे हे मुद्दाम शिकावे लागते. वेळ दाखवणारी शब्दयोगी अव्यये (Prepositions) वेळापत्रकाच्या झूमसारखे काम करतात. गाडीची नेमकी सुटण्याची वेळ at 7:15, घड्याळावरचा एक बिंदू. ती ज्या दिवशी धावते तो on Monday किंवा on 15 August, कॅलेंडरवरचा एक चौकोन. जास्तीचे डबे ज्या काळात लावतात तो in June, in the monsoon, in 2026, वेळेचा एक मोठा पट्टा. ठिकाणही असेच झूम होते: at the station (मार्गावरचा एक बिंदू), on the platform (एक पृष्ठभाग), in the coach (बंदिस्त जागेच्या आत).
रोजच्या जीवनात
परीक्षेच्या विषयात
“A train is arriving” (कोणतीही गाडी, पहिला उल्लेख)
अनिश्चित उपपद (Indefinite article) a/an: कोणतेही एक, अजून ओळख न पटलेले
“The 07:15 Deccan Queen” (सर्वांना माहीत असलेली)
निश्चित उपपद (Definite article) the: ठरावीक किंवा आधीच माहीत असलेली गोष्ट
सुटण्याची वेळ at 7:15
at + नेमका कालबिंदू (at noon, at night)
धावते on Monday / on 15 August
on + वार आणि तारखा
जास्तीचे डबे in June / in the monsoon
in + महिने, वर्षे, ऋतू, दिवसाचे भाग
संकल्पना
A/an हे अजून ठरावीक न झालेल्या, एकवचनी, मोजता येणाऱ्या (countable) नामांसोबत येतात. निवड पहिल्या उच्चारावरून (sound) होते, पहिल्या अक्षरावरून नव्हे: an hour, an honest man, an MLA, an FIR, an X-ray (स्वर-उच्चार), पण a university, a European, a one-rupee coin, a useful book (“य” आणि “व” उच्चार). The हे ठरावीक किंवा आधीच माहीत असलेल्या गोष्टी, एकमेव गोष्टी (the sun), श्रेष्ठतमदर्शक आणि क्रमवाचक शब्द (the best, the first), आणि नद्या, समुद्र, महासागर, पर्वतरांगा व द्वीपसमूहांची नावे यांच्यासोबत येते.
व्यक्तींची नावे, शहरे आणि बहुतेक देश, भाषा (“She speaks Marathi”), खेळ (“They play cricket”), सर्वसाधारण जेवणे (“We had lunch”), आणि school, college, hospital, church, prison, bed त्यांच्या मुख्य उद्देशासाठी वापरले असताना (“He goes to school”, पण “His father went to the school to meet the principal”) यांच्याआधी उपपद येत नाही.
शब्दयोगी अव्यये (Prepositions) वेळ, ठिकाण आणि संबंध दाखवतात. मराठीत ती नामाच्या नंतर जोडली जातात (शाळेत, टेबलावर, सोमवारी), तर इंग्रजीत ती नामाच्या आधी येतात (in the school, on the table, on Monday). अनेक शब्दांचा एक ठरलेला जोडीदार असतो, जो पाठ करावा लागतो (superior to, comply with, consist of, depend on), आणि काही क्रियापदांनंतर शब्दयोगी अव्यय अजिबात येत नाही (discuss, reach, enter, attack, resemble, marry, request, order, answer). CET मधील शब्दयोगी अव्ययांच्या बहुतेक चुका या दोन यादींतूनच येतात.
महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे
a/an उच्चारावरून: an hour, an honour, an MBA, an FIR, an X-ray; a university, a uniform, a European, a one-way street.
The: ठरावीक/माहीत असलेल्या गोष्टी, एकमेव गोष्टी (the sun, the earth), श्रेष्ठतमदर्शक व क्रमवाचक (the tallest, the first), नद्या, समुद्र, महासागर, पर्वतरांगा, द्वीपसमूह (the Godavari, the Arabian Sea, the Western Ghats, the Andaman Islands), धर्मग्रंथ (the Gita), वाद्ये (plays the tabla), संपूर्ण वर्गासाठी “the + विशेषण” (the poor, the rich).
उपपद नाही: व्यक्तींची नावे, शहरे, बहुतेक देश (पण the USA, the UK), भाषा, खेळ, सर्वसाधारण जेवणे, आणि मुख्य उद्देशासाठी वापरलेले school/hospital/bed.
वेळ: at 7:15, at noon, at night; on Monday, on 15 August; in June, in 2026, in the morning, in the monsoon.
ठिकाण: at एक बिंदू (at the bus stop), on पृष्ठभाग किंवा रेषा (on the table, on the road), in बंदिस्त जागा किंवा क्षेत्र (in the room, in Pune).
ठरलेले जोडीदार: superior / inferior / senior / junior / prior / preferable to (कधीही “than” नाही); prefer A to B; comply with; abide by; consist of; depend on; different from; congratulate on; accused of; charged with; व्यक्तीवर रागावणे angry with, गोष्टीवर angry at.
वाक्य दुरुस्त करा: “He reached at the station at 7 o’clock in Monday.”
उकल पाहा
Reach थेट कर्म (direct object) घेते: शब्दयोगी अव्यय नाही. “reached at the station” → “reached the station”.
“at 7 o’clock” हा नेमका कालबिंदू आहे: बरोबर.
“in Monday” चूक आहे: वारांसोबत on येते.
उपपदे तपासा: “the station” हे ठरावीक, माहीत असलेले स्टेशन आहे, म्हणून the राहते.
उत्तर: He reached the station at 7 o’clock on Monday.
परीक्षेसाठी झटपट युक्ती
a/an साठी शब्द मोठ्याने उच्चारा: स्वर-उच्चार → an. शब्दयोगी अव्ययाच्या रिकाम्या जागेसाठी आधी तिच्या लगेच आधीचा शब्द पाहा: त्याचा ठरलेला जोडीदार असेल (superior to, comply with, consist of), तर अर्थाचा विचार करण्याआधीच उत्तर मिळते.
नेहमीच्या चुका
मराठीतून येणाऱ्या चुका: “discuss about” (“… बद्दल चर्चा करणे” वरून), “reached at” (“… ला पोहोचला” वरून), “return back” (“परत माघारी” वरून), “married with” (“… शी लग्न केले” वरून). योग्य इंग्रजी: discuss the plan, reached Pune, return, married to.
“a university” आणि “an hour” अक्षरावरून चूक वाटतात, पण उच्चारावरून बरोबर आहेत.
“Senior than”, “superior than”, “prefer coffee than tea” चूक आहेत: या शब्दांना to लागते. मराठीतील “पेक्षा” मुळे “than” लिहिण्याचा मोह होतो.
सराव · प्रश्न परीक्षेप्रमाणे इंग्रजीत, खाली मराठी अर्थ · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा
Q1. Fill in the blanks: “He is ___ honest man and ___ European by birth.”
रिकाम्या जागी योग्य उपपदे भरा.
उत्तर: D.Honest स्वर-उच्चाराने सुरू होतो (h अनुच्चारित) → an. European “यू” उच्चाराने सुरू होतो → a.
Q2. Fill in the blank: “This mobile phone is superior ______ the one I bought last year.”
रिकाम्या जागी योग्य शब्दयोगी अव्यय भरा.
उत्तर: B.Superior ला (senior, junior, inferior, prior प्रमाणेच) नेहमी to लागते, कधीही than नाही.
Q3. Choose the grammatically correct sentence.
व्याकरणदृष्ट्या योग्य वाक्य निवडा.
उत्तर: C. “at” + घड्याळातील वेळ आणि “on” + वार हे दोन्ही बरोबर. इतर वाक्यांत हवे होते: discussed the timetable, reached the hall, born in June 2004.
Q4. Fill in the blanks: “___ Godavari is one of ___ longest rivers in India.”
रिकाम्या जागी योग्य उपपदे भरा.
उत्तर: A. नद्यांच्या नावांना the लागते (the Godavari), आणि श्रेष्ठतमदर्शक (longest) शब्दालाही the लागते.
दिवाळीपूर्वी नव्या शर्टच्या ट्रायलसाठी तुम्ही लक्ष्मी रोडवरच्या शिंप्याकडे जाता. दारातून पाहिले तर शर्ट ठीक दिसतो. पण शिंपी दिसण्यावर विश्वास ठेवत नाही: तो टेप घेतो आणि आधी कॉलर, मग खांदे, मग प्रत्येक बाही, मग लांबी, दर वेळी याच क्रमाने तपासतो. एक बाही दुसरीपेक्षा एक इंच लांब आहे: दोन्ही बाह्या सारख्या असल्याच पाहिजेत. एक बटण चुकीच्या बाजूला शिवले आहे: बटण बरोबर, जागा चुकीची. आणि काही दिवस, पूर्ण तपासणीनंतर तो म्हणतो, “एकदम बरोबर, काही बदलायचे नाही.”
चूक ओळखणे (error spotting) म्हणजे हीच ट्रायल. एका नजरेत “बरोबर वाटणाऱ्या” वाक्यात एखादी विसंगती लपलेली असू शकते. ठरलेली यादी घेऊन वाक्य भाग-भाग तपासा. यादीतील दोन भाग दोन बाह्यांसारखे जुळले पाहिजेत (समांतर रचना, parallelism). योग्य शब्द चुकीच्या रूपात म्हणजे चुकीच्या बाजूचे बटण. आणि “No error” हे खरे उत्तर असू शकते, जसे अचूक फिटिंग.
ठरलेली तपासणी-यादी: कर्ता–क्रियापद, काळ, सर्वनाम, जोडशब्द, उपपदे आणि शब्दयोगी अव्यये
दोन्ही बाह्या सारख्या लांबीच्या हव्यात
समांतर रचना (Parallelism): यादीतील घटक एकाच रूपात (reading, writing and dancing)
बटण बरोबर, बाजू चुकीची
शब्द बरोबर, पण रूप किंवा जोडीदार चुकीचा (no sooner…than, superior to)
“एकदम बरोबर, काही बदलायचे नाही”
“No error” / “No improvement” हे वैध उत्तर आहे
संकल्पना
CET वाक्यशुद्धी दोन प्रकारांत तपासते. चूक ओळखणे (Error spotting) मध्ये वाक्याचे तीन भाग आणि “No error” असा चौथा पर्याय असतो; जो भाग बदलायला हवा तो सांगायचा. वाक्य सुधारणा (Sentence improvement) मध्ये एक भाग ठळक छापलेला असतो आणि त्याऐवजी तीन पर्याय व “No improvement” दिलेले असतात. दोन्ही प्रकार नियमांच्या एकाच छोट्या यादीवर आधारित आहेत, म्हणून “बरोबर वाटते” यापेक्षा तपासणी-यादी (checklist) अधिक उपयोगी.
तपासणी-यादी: कर्ता–क्रियापद संगती; काळ आणि कालदर्शक शब्द; सर्वनामाची विभक्ती व संगती (between you and me; One should do one’s duty); विशेषण विरुद्ध क्रियाविशेषण; उपपदे आणि शब्दयोगी अव्यये; समांतर रचना; जोडीने येणारी उभयान्वयी अव्यये (Conjunctions) (no sooner…than, hardly…when); तुलना (more better ✗, सारख्याची सारख्याशीच तुलना); पुनरुक्ती (return back); अगणनीय नामे अनेकवचनी वापरणे (informations ✗).
आधी संपूर्ण वाक्य वाचा, कर्ता आणि मुख्य क्रियापद शोधा, मग प्रत्येक भाग यादीनुसार तपासा. जो भाग बदलावा लागतो, चूक त्याच भागात आहे. यादीला काहीच सापडले नाही, तर खात्रीने “No error” निवडा.
महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे
सर्वनामाची विभक्ती: शब्दयोगी अव्ययानंतर कर्मरूप वापरा (“between you and me”); than/as नंतर उपवाक्य पूर्ण करून पाहा (“He is taller than I [am]”). one सोबत one’s वापरा: “One should keep one’s promise.”
समांतर रचना: and, or, both…and, not only…but also ने जोडलेले घटक एकाच रूपात हवेत. “She likes reading, writing and to dance” ✗ → “dancing”.
जोडशब्द: no sooner…than; hardly / scarcely…when; not only…but also; both…and; either…or; neither…nor; lest…should. Although नंतर but येत नाही (मराठीत “जरी… तरी” अशी जोडी असते, पण इंग्रजीत although सोबत but नको).
तुलना: दुहेरी तुलनादर्शक नको (more better, most cleverest); सारख्याची सारख्याशीच तुलना करा (“The climate of Pune is better than that of Mumbai”); superior/senior/prefer यांना to लागते.
अगणनीय नामांना (Uncountable nouns) अनेकवचन नसते आणि a/an लागत नाही: advice, information, furniture, luggage, equipment, scenery, machinery, news. “a piece of advice”, “much information” असे म्हणा.
क्रियाविशेषण विरुद्ध विशेषण: “He drives carefully”; पण जोडणाऱ्या क्रियापदांनंतर विशेषण: “The milk smells sour.”
लटकते विशेषण (Dangling modifier): “Walking to college, the rain started” ✗ (पाऊस चालत नव्हता) → “As I was walking to college, it started to rain.”
सोडवलेले उदाहरण
चूक असलेला भाग ओळखा: “No sooner had the bell rung (a) / when the students (b) / rushed out of the classroom. (c) / No error (d)”
उकल पाहा
संपूर्ण वाक्य वाचा: घंटा वाजताक्षणी विद्यार्थी बाहेर पडले, असा अर्थ आहे.
तपासणी-यादी: कर्ता–क्रियापद ठीक (the students rushed); काळ ठीक (had rung → rushed, आधीची → नंतरची).
जोडशब्द: वाक्य No sooner ने सुरू होते, आणि त्याचा जोडीदार than आहे, when नाही.
जो शब्द बदलावा लागतो तो भाग (b) मध्ये आहे.
उत्तर: (b): “No sooner had the bell rung than the students rushed out of the classroom.”
परीक्षेसाठी झटपट युक्ती
यादी याच क्रमाने तपासा; CET मधील बहुतेक चुका यामुळे सर्वांत लवकर सापडतात: (1) कर्ता–क्रियापद, (2) काळ / कालदर्शक शब्द, (3) सर्वनाम, (4) जोडशब्द (no sooner…than), (5) समांतर यादी, (6) उपपद / शब्दयोगी अव्यय, (7) पुनरुक्ती आणि अगणनीय नामे.
नेहमीच्या चुका
जे बिघडलेलेच नाही ते दुरुस्त करणे. यादीला काहीच सापडले नाही, तर “No error” हे वैध उत्तर आहे, पळवाट नव्हे.
मराठी आणि भारतीय इंग्रजीतील सवयी ज्यांना CET चूक मानते: “cousin brother” (फक्त cousin; “चुलत भाऊ” वरून), “return back” (फक्त return), आणि “today morning” (this morning; “आज सकाळी” वरून).
चूक दिसली पण चुकीचा भाग निवडला: जो शब्द बदलावा लागतो, तो ज्या भागात आहे तोच भाग निवडा.
सराव · प्रश्न परीक्षेप्रमाणे इंग्रजीत, खाली मराठी अर्थ · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा
Q1. Spot the part with the error: “She gave me many useful advices (a) / before I left (b) / for Mumbai. (c) / No error (d)”
वाक्याचा चूक असलेला भाग ओळखा.
उत्तर: A.Advice अगणनीय आहे: त्याला अनेकवचन नाही आणि “many” लागत नाही. भाग (a) असा हवा: “a lot of useful advice” (किंवा “much useful advice”).
Q2. Choose the best replacement for the part in bold: “Although he was ill, but he attended the lecture.”
ठळक भागासाठी सर्वांत योग्य पर्याय निवडा.
उत्तर: C.Although आधीच दोन उपवाक्ये जोडते; but घातल्याने उभयान्वयी अव्यय दोनदा येते. but काढून टाका आणि भूतकाळ तसाच ठेवा.
Q3. Spot the part with the error: “My sister likes (a) / to cook, painting (b) / and singing old Marathi songs. (c) / No error (d)”
वाक्याचा चूक असलेला भाग ओळखा.
उत्तर: B. समांतर रचना: यादीत painting आणि singing आहेत, म्हणून पहिला घटकही “to cook” नव्हे तर cooking हवा. चुकीचा घटक भाग (b) मध्ये आहे.
Q4. Choose the best replacement for the part in bold: “The climate of Nashik is more pleasant than that of Solapur.”
ठळक भागासाठी सर्वांत योग्य पर्याय निवडा.
उत्तर: D. हवामानाची तुलना हवामानाशीच होते, म्हणून “that of” (= the climate of) हवे, आणि ते एकवचनी हवे. Pleasant सोबत “than” येते, “to” नाही. वाक्य आधीच बरोबर आहे.
गुढीपाडव्याच्या जेवणाला आई रिकाम्या वाट्यांसह स्टीलचे ताट मांडते आणि तुम्हाला वाढायला सांगते. प्रत्येक वाटीची जागा आणि आकार ठरलेला आहे: खोल वाटीत आमटी, ताटाच्या सपाट कोपऱ्यात कोशिंबीर, छोट्या गोल वाटीत श्रीखंड. आमटी कितीही चविष्ट असली तरी सपाट कोपऱ्यात ओतली तर पसारा होतो. पदार्थ जेवणालाही शोभला पाहिजे: श्रीखंड पुरीसोबत जाते, दहीभातासोबत नाही. आणि शेजारचे पदार्थही खुणा देतात: बाकीचे ताट उपवासाचे असेल, तर पुढच्या वाटीत कांदाभजी नसणार हे तुम्हाला कळते.
रिकामी जागा अगदी या वाटीसारखी काम करते. शब्द व्याकरणाच्या जागेत बसला पाहिजे (जिथे क्रियापद हवे तिथे क्रियापद), वाक्याच्या उरलेल्या भागाशी अर्थपूर्ण असला पाहिजे, आणि शेजारच्या शब्दांकडून येणाऱ्या संकेतांचे पालन केले पाहिजे: although आणि but सावध करतात की पुढचा भाग उलट दिशेला वळेल; so आणि because सांगतात की तो त्याच दिशेने पुढे जाईल. सगळ्यांना जेवायला बोलवण्याआधी आई संपूर्ण ताटावर एकदा नजर टाकते. तुम्हीही तेच करा: तुमचे उत्तर घालून वाक्य पुन्हा वाचा.
शब्दांच्या जोड्या (Collocation) आणि अर्थ: “heavy rain”, “make a difference”, “commit a crime”
उपवासाच्या ताटात कांदाभजी नसते
संकेत शब्द (Signal words): although / but (विरोध), so / because (पुढे चालू)
संपूर्ण ताटावर शेवटची एक नजर
उत्तरे भरून संपूर्ण वाक्य किंवा उतारा पुन्हा वाचणे
संकल्पना
रिकाम्या जागांचे प्रश्न एक-दोन रिकाम्या जागा असलेल्या एका वाक्याच्या रूपात येतात, किंवा अनेक क्रमांकित रिकाम्या जागा असलेल्या क्लोझ (cloze) उताऱ्याच्या रूपात. प्रत्येक रिकामी जागा तीन पातळ्यांवर तपासली जाते: व्याकरण (शब्दजात, काळ, वचन, शब्दाला लागणारे शब्दयोगी अव्यय), अर्थ (वाक्य तर्कदृष्ट्या अर्थपूर्ण होते का?), आणि शब्दांच्या जोड्या (collocation) (इंग्रजीत स्वाभाविकपणे सोबत येणारे शब्द: heavy rain, strong tea, commit a crime, pay attention, make an effort).
संकेत शब्द (Signal words) बरेचसे काम करतात. विरोधदर्शक संकेत (but, although, though, however, yet, despite, while) सांगतात की रिकामी जागा वाक्याच्या दुसऱ्या भागाच्या विरुद्ध दिशेला वळते. पुढे चालू ठेवणारे संकेत (and, also, moreover, because, since, so, therefore) सांगतात की ती त्याच दिशेने पुढे जाते.
दोन रिकाम्या जागांच्या प्रश्नात आधी सोपी जागा सोडवा आणि तिथे न बसणारा प्रत्येक पर्याय खोडा; मग उरलेल्या पर्यायांवर दुसरी जागा तपासा. क्लोझमध्ये काहीही भरण्याआधी संपूर्ण उतारा एकदा वाचा, म्हणजे त्याचा विषय, काळ आणि सूर कळतो; मग भरा, आणि शेवटी पुन्हा वाचा.
महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे
पर्याय वाचण्याआधी रिकाम्या जागेसाठी शब्दाचा अंदाज बांधा.
विरोधदर्शक संकेत (but, although, though, however, yet, despite, while) → रिकामी जागा दुसऱ्या भागाच्या विरुद्ध.
पुढे चालू / कारणदर्शक संकेत (and, also, moreover, because, since, so, therefore) → रिकामी जागा दुसऱ्या भागाशी सुसंगत.
व्याकरणाच्या खुणा: “an ___” नंतर स्वर-उच्चाराचा शब्द हवा; “to ___” नंतर सहसा मूळ क्रियापद; “the most ___” नंतर विशेषण; “has ___” नंतर क्रियापदाचे तिसरे रूप (past participle).
शब्दांच्या जोड्या: heavy rain, strong tea, commit a crime, pay attention, make an effort, make a mistake, keep a promise, catch a cold.
दोन रिकाम्या जागा: एक सोडवा, पर्याय बाद करा, मग दुसरी तपासा. क्लोझ: आधी संपूर्ण उतारा वाचा; कथनात सगळीकडे एकच काळ ठेवा.
सोडवलेले उदाहरण
रिकाम्या जागा भरा: “Although the medicine was ______, it ______ the patient’s fever within a day.” (a) costly, increased (b) bitter, brought down (c) sweet, raised (d) effective, cured
उकल पाहा
संकेत शब्द: Although → दोन्ही भागांत विरोध हवा.
दुसरा भाग तापाबद्दल आहे, आणि औषध ताप कमी करण्यासाठी असते, म्हणून दुसरी जागा सकारात्मक (brought down / cured). यामुळे (a) आणि (c) बाद होतात.
(d) मध्ये “effective” आणि “cured” एकाच दिशेला आहेत: विरोध नाही. तो बाद करा.
(b) “bitter” (नकोसे) आणि “brought down the fever” (चांगला परिणाम) यांत विरोध आहे.
उत्तर: (b) bitter, brought down
परीक्षेसाठी झटपट युक्ती
आधी संकेत शब्द शोधा (but, although, so, because). एकही पर्याय वाचण्याआधीच तो रिकाम्या जागेची दिशा सांगतो, आणि बहुधा एका झटक्यात दोन पर्याय बाद करतो.
नेहमीच्या चुका
अर्थात बसणारा पण व्याकरणात न बसणारा शब्द निवडणे: क्रियापद हवे तिथे विशेषण, किंवा ज्याच्यानंतर वेगळे शब्दयोगी अव्यय लागते असा शब्द.
मराठी माध्यमातील विद्यार्थी अनेकदा “do a mistake” (“चूक करणे” वरून) किंवा “close the light” (“दिवा बंद कर” वरून) लिहितात. इंग्रजीत make a mistake आणि switch off the light म्हणतात.
सराव · प्रश्न परीक्षेप्रमाणे इंग्रजीत, खाली मराठी अर्थ · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा
Q1. Fill in the blank: “The farmer was ______ about the monsoon this year; he had bought his seeds even before the first rains.”
योग्य शब्द निवडून रिकामी जागा भरा.
उत्तर: C. पाऊस सुरू होण्याआधीच बियाणे विकत घेणे म्हणजे पाऊस चांगला पडेल असा विश्वास: optimistic. Pessimistic आणि doubtful त्याच्या कृतीच्या विरुद्ध आहेत; indifferent ने त्याची कृती स्पष्ट होत नाही.
Q2. Fill in the blank: “Despite repeated warnings, he continued to ______ the traffic rules.”
योग्य शब्द निवडून रिकामी जागा भरा.
उत्तर: A.Flout = नियम उघडपणे धुडकावणे; “despite warnings” वरून हेच सूचित होते. Flaunt (दिखावा करणे) हा दिसायला सारखा सापळा आहे; follow ने विरोध मोडतो.
Q3. Fill in the blanks: “The new bridge has ______ the travel time between the two villages, ______ children can now reach school in fifteen minutes.”
योग्य पर्याय निवडून दोन्ही रिकाम्या जागा भरा.
उत्तर: D. मुले आता लवकर शाळेत पोहोचतात, म्हणजे प्रवासाचा वेळ कमी झाला: reduced. दुसरे उपवाक्य पहिल्याचा परिणाम आहे, म्हणून जोडशब्द so.
Q4. Read the passage and choose the word that best fills the blank: “Saving water is not the job of the government alone. Each household can ______ a difference by fixing leaking taps, because a single dripping tap can waste hundreds of litres in a month.”
उतारा वाचा आणि रिकाम्या जागी सर्वांत योग्य शब्द निवडा.
उत्तर: B. ठरलेली शब्दजोडी make a difference आहे. “Do a difference” ही भाषांतरातून (“फरक करणे” वरून) होणारी नेहमीची चूक आहे.
विदर्भातील कोणत्याही शेतकऱ्याला खरीप हंगामाचा क्रम विचारा, तो अडखळणार नाही. नांगरणी आधी, कारण तिच्या आधी काहीच लागत नाही. पहिल्या चांगल्या पावसानंतर लगेच पेरणी; या दोन गोष्टी नेहमी सोबत येतात. मग खुरपणी, आणि रोपे आधीच उगवलेली नसतील तर त्यांची खुरपणी करणे अशक्य आहे. काढणी आणि बाजार समितीत (मार्केट यार्ड) जाणे सर्वांत शेवटी. त्याच्या डायरीची पाने तुम्ही पिसली तरी तो ती पुन्हा क्रमाने लावू शकतो, कारण प्रत्येक काम आधीच्या कामावर अवलंबून असते.
विस्कळीत परिच्छेद म्हणजे ही पिसलेली डायरी. सुरुवातीचे वाक्य म्हणजे नांगरणी: ते स्वतंत्रपणे उभे राहते आणि विषयाची ओळख पूर्ण नावाने करून देते. He, This, Such किंवा However ने सुरू होणारे वाक्य म्हणजे खुरपणी: ते आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या कशाकडे तरी निर्देश करते. काही वाक्ये पाऊस आणि पेरणीसारखी ठरलेली जोडी असतात. आणि शेवटचे वाक्य म्हणजे बाजार समिती: आधीच्या सगळ्याचा परिणाम.
रोजच्या जीवनात
परीक्षेच्या विषयात
नांगरणी: तिच्या आधी काहीच लागत नाही
सुरुवातीचे वाक्य: पूर्ण नामाने विषयाची ओळख, सर्वनाम किंवा जोडशब्द नाही
रोपे उगवण्याआधी “त्यांची” खुरपणी करता येत नाही
सर्वनामे आणि this / these / such / the सारख्या शब्दांना आधीचे वाक्य लागते
पहिला चांगला पाऊस → पेरणी, नेहमी सोबत
अनिवार्य जोडी (Mandatory pair): कारण → परिणाम, दावा → उदाहरण, प्रश्न → उत्तर
वेळापत्रकातील शब्द: पावसानंतर, मग, काढणीच्या वेळी
कालदर्शक शब्द आणि जोडशब्द: first, then, later, however, finally
बाजार समितीत पीक विकणे
शेवटचे वाक्य: परिणाम किंवा सारांश (thus, therefore, today…)
संकल्पना
विस्कळीत परिच्छेदात (para jumble) एका परिच्छेदाची चार (कधी पाच-सहा) वाक्ये गोंधळलेल्या क्रमाने P, Q, R, S अशी दिलेली असतात, आणि त्यांचा तर्कशुद्ध क्रम विचारला जातो. कधी पहिले किंवा शेवटचे वाक्य ठरलेले असते. क्रम फक्त विषयावरून नव्हे, तर वाक्यांमधील दुव्यांवरून ठरतो.
शोधायचे दुवे: सुरुवातीचे वाक्य (opener) विषयाची ओळख करून देते आणि स्वतंत्रपणे अर्थपूर्ण असते; सर्वनामे (he, it, they), दर्शक शब्द (this, these, such) आणि आधी ओळख झालेल्या गोष्टीसाठी वापरलेले the हे आधीच्या वाक्याकडे निर्देश करतात; जोडशब्द (however, therefore, also, but, as a result) वाक्याला आधीच्या वाक्याशी जोडतात; कालक्रम (तारखा, first/then/later) आणि सर्वसाधारण → विशिष्ट किंवा समस्या → कारण → उपाय हा आकृतिबंध परिच्छेदाचा एकूण आकार ठरवतो.
पर्यायांचा वापर करा; क्रम शून्यातून तयार करू नका. सुरुवातीचे वाक्य शोधा (यामुळे सहसा एक-दोन पर्याय बाद होतात), मग नक्की सोबतच असायला हवी अशी एक अनिवार्य जोडी शोधा आणि ती जोडी तोडणारे पर्याय बाद करा. उरलेला क्रम सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत एकदा वाचून तो सलग वाहतो याची खात्री करा.
महत्त्वाचे मुद्दे व सूत्रे
सुरुवातीचे वाक्य: पूर्ण नामाने किंवा सर्वसाधारण विधानाने विषयाची ओळख; मागे निर्देश करणारे सर्वनाम नाही, “however / therefore / also” नाही.
He, She, It, They, This, These, Such, However, Thus, Therefore किंवा But ने सुरू होणारे वाक्य सहसा परिच्छेदाची सुरुवात करू शकत नाही.
नाम आधी, सर्वनाम नंतर: “Sanjay…” हे “He…” च्या आधी आले पाहिजे.
अनिवार्य जोड्या: प्रश्न → उत्तर; दावा → “For example…”; कारण → “So / As a result…”; एखादा मुद्दा → त्याच्या विरोधात “However…”.
कालक्रम: तारखा आणि first, then, later, finally सारखे शब्द; “A decade ago” हे “Today” च्या आधी येते.
शेवटचे वाक्य बहुधा परिणाम किंवा सध्याची परिस्थिती सांगते, किंवा Thus / Hence / In short / Today ने सुरू होते.
सोडवलेले उदाहरण
वाक्ये योग्य क्रमाने लावा. P: However, the monsoon was delayed by three weeks. Q: Ramesh had prepared his field near Latur well before June. R: As a result, he had to sow his soybean late, and the yield fell. S: He had also bought certified seed and fertiliser in advance.
उकल पाहा
सुरुवातीचे वाक्य: Q मध्ये Ramesh चे नाव आहे आणि ते स्वतंत्रपणे उभे राहते. P (However), R (As a result) आणि S (He… also) हे सगळे मागे निर्देश करतात, म्हणून यांपैकी कोणतेही सुरुवात करू शकत नाही.
S हे Q नंतर: “He” = Ramesh, आणि “also” तयारीचा दुसरा भाग जोडतो.
मग P: “However” चांगली तयारी आणि लांबलेला पाऊस यांच्यातील विरोध दाखवतो.
R शेवटी: “As a result” पाऊस लांबण्याचा परिणाम सांगतो. अनिवार्य जोडी P → R.
उत्तर: QSPR
परीक्षेसाठी झटपट युक्ती
शून्यातून सोडवू नका. पर्याय कोणत्या अक्षरांनी सुरू होतात ते पाहा आणि खरे सुरुवातीचे वाक्य निवडा (1–2 पर्याय बाद). मग एक अनिवार्य जोडी शोधा, जसे सर्वनाम आणि त्याचे नाम, किंवा “However” आणि तो ज्या मुद्द्याला विरोध करतो तो मुद्दा, आणि ती जोडी तोडणारे पर्याय बाद करा. सहसा एकच पर्याय उरतो; खात्रीसाठी तो एकदा पूर्ण वाचा.
नेहमीच्या चुका
वाक्य सर्वसाधारण वाटते म्हणून त्याला सुरुवातीचे वाक्य मानणे, आणि त्यात मागे निर्देश करणारे सर्वनाम किंवा जोडशब्द नाही ना हे न तपासणे.
पर्यायातील फक्त पहिली जोडी तपासणे. निवडलेला क्रम नेहमी सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत एकदा वाचा; चुकीच्या पर्यायाची सुरुवात अनेकदा बरोबर असते आणि मधला भाग तुटलेला असतो.
सराव · प्रश्न परीक्षेप्रमाणे इंग्रजीत, खाली मराठी अर्थ · उत्तर तपासण्यासाठी पर्याय निवडा
Q1. Arrange the sentences in a logical order. P: These daily visits mean that the shopkeeper often knows more about the village than anyone else. Q: These shops sell everything from vegetables to mobile recharges. R: Almost every village in Maharashtra has at least one small general store. S: As a result, villagers visit them several times a day.
वाक्ये तर्कशुद्ध क्रमाने लावा.
उत्तर: B. R दुकानांची ओळख करून देते; Q (“These shops”) त्यांचे वर्णन करते; S (“As a result”) सगळे काही विकण्याचा परिणाम सांगते; P (“These daily visits”) च्या आधी S हवे. RQSP.
Q2. Arrange the sentences in a logical order. P: Today, even a vegetable seller at a weekly bazaar displays a QR code. Q: A decade ago, most small payments in India were made in cash. R: The launch of UPI in 2016 changed this by allowing instant transfers from a mobile phone. S: However, this convenience has also brought a rise in online fraud, so users must stay alert.
वाक्ये तर्कशुद्ध क्रमाने लावा.
उत्तर: D. Q जुनी परिस्थिती मांडते; R (“changed this”) च्या आधी Q हवे; P आजचा बदल दाखवते; S (“However… also”) तोटा सांगून सल्ल्याने शेवट करते. QRPS.
Q3. Arrange the sentences in a logical order. P: Today, the same village has a bus stop named after the school he built. Q: Determined that other children should not struggle as he had, he opened a school there after becoming an engineer. R: He walked six kilometres to school every day because there was no bus. S: Sanjay grew up in a small village near Satara.
वाक्ये तर्कशुद्ध क्रमाने लावा.
उत्तर: A. S मध्ये Sanjay चे नाव आहे (सुरुवातीचे वाक्य); R (“He”) त्याच्या बालपणीचा संघर्ष सांगते; Q (“struggle as he had”) च्या आधी R हवे; P (“Today… the school he built”) च्या आधी Q हवे. SRQP.
Q4. Arrange the sentences in a logical order. P: Instead, it can be turned into rich compost in about two months. Q: Kitchen waste such as vegetable peels and tea leaves is usually thrown away. R: Once ready, this compost can replace part of the chemical fertiliser used in terrace gardens. S: To do this, the waste is layered with dry leaves in a pot and turned once a week.
वाक्ये तर्कशुद्ध क्रमाने लावा.
उत्तर: C. Q सुरुवातीचे वाक्य आहे; P (“Instead, it…”) कचरा फेकून देण्याच्या विरोधात आहे; S (“To do this”) खत कसे बनते ते सांगते; R (“Once ready”) प्रक्रियेनंतर येते. QPSR.